Gebruik van data door de fiscus: bedreiging voor de vrijheden?

De strijd tegen fiscale fraude wordt intenser. Een nieuwe maatregel is in bespreking: de geautomatiseerde kruising van de bankgegevens van het ACP met het datawarehouse van de FOD. Dit mechanisme roept ernstige kwesties op voor de vrijheden.

 Hoewel de administratie hierin een krachtig instrument ziet om controles gerichter uit te voeren, waarschuwen de Raad van State en de GBA: gebrek aan transparantie, profilering zonder aanwijzing van fraude, risico’s op onevenredige inbreuken op de privacy.

 De strijd tegen fraude, zeker — maar tegen welke prijs voor de rechten van de belastingplichtige? Het toch al wankele evenwicht tussen de doeltreffendheid van controles en de bescherming van de vrijheden van belastingplichtigen lijkt meer dan ooit bedreigd

Men weet het en al geruime tijd is de boodschap duidelijk: op doeltreffende wijze strijden tegen fiscale fraude. In de huidige context is die strijd des te belangrijker nu de financiën er slecht voor staan.

Hoewel het doel vanzelfsprekend prijzenswaardig is, rijst een terechte vraag: tegen welke prijs?

De relatie tussen de administratie en de belastingplichtigen lijkt grote moeite te hebben om haar evenwicht te vinden; tussen de taak van openbaar nut aan de ene kant en de rechten aan de andere kant beweegt de balans voortdurend, maar lijkt ze steeds meer naar één kant over te hellen. Uiteraard ten nadele van de andere.

Dat evenwicht wordt voortdurend in vraag gesteld door de administratieve praktijk, door de rechtspraak en ook binnen de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Een van de maatregelen die momenteel in de Kamer wordt besproken, betreft namelijk het koppelen van de gegevens van het Centraal Aanspreekpunt (hierna het “CAP”) aan die van het datawarehouse.

De fiscus is allesbehalve een instelling die volledig losstaat van de werkelijkheid. Hij beschikt namelijk over tal van IT-tools waarmee fiscale controles doeltreffend kunnen worden uitgevoerd. Een extra instrument zou binnenkort het licht kunnen zien, voortkomend uit het kruisen van de gegevens van het CAP en die van het datawarehouse.

• Het CAP is een register van de Nationale Bank van België dat gegevens centraliseert over alle Belgische rekeningen, bepaalde financiële contracten, financiële transacties waarbij contant geld betrokken is, en alle buitenlandse rekeningen van Belgische inwoners. Het vervult momenteel een dubbele rol voor de fiscus:

Enerzijds, in het kader van de controle van de situatie van een belastingplichtige: het kan door de administratie enkel worden geraadpleegd bij een aanwijzing van fraude.

 Anderzijds, in het kader van de inning van de belasting: de ontvangers hebben te allen tijde toegang tot deze informatie.

• Het datawarehouse is in zekere zin de fiscale identiteit van elke belastingplichtige. Het bundelt alle door de belastingplichtige ingediende aangiften, maar ook alle fiches die hij zou hebben ingediend, evenals zijn vermogensgegevens en de informatie met betrekking tot de douanestromen die op hem betrekking hebben.

Deze twee instrumenten worden door de administratie onafhankelijk van elkaar gebruikt, maar het idee is om de gegevens te kruisen om datamining, datamatching en profilering uit te voeren. De toegang tot het CAP in het kader van de controle van de situatie van de belastingplichtige zou dus niet langer alleen bij een aanwijzing van fraude plaatsvinden, maar automatisch gebeuren.

Deze maatregel wordt gerechtvaardigd door de huidige budgettaire context. Het zou een manier zijn om gevolg te geven aan de aanbevelingen van het Rekenhof.

Hoewel deze maatregel inderdaad toelaat om gevolg te geven aan de aanbevelingen van het Rekenhof, wat gebeurt er dan met de opmerkingen die door andere instanties zoals de GBA en de Raad van State zijn geuit?

• De opmerkingen van de Raad van State hebben vooral betrekking op de kwestie van administratieve transparantie: belastingplichtigen zullen, op basis van dit kruisen van gegevens — dat zal plaatsvinden los van elke fraude-indicatie — geselecteerd worden voor een fiscale controle, terwijl de betrokken belastingplichtige nooit zal kunnen weten waarom hij werd geselecteerd. Er is dus een transparantieprobleem. De rechtvaardiging voor het volledig ontbreken van uitleg? Voorkomen dat de belastingplichtige, op basis van die toelichting, het systeem kan omzeilen en dat transparantie het hele systeem zijn nut zou ontnemen.

• De opmerkingen van de GBA hebben betrekking op het automatische karakter van de overdracht van het dossier van de belastingplichtige, het mogelijke gebrek aan proportionaliteit en het gebrek aan transparantie over de gebruikte indicatoren en hun kwaliteit. Simpel gezegd is de GBA van oordeel dat: “Wat tot slot het voornemen betreft om overeenkomstig artikel 134 de CAP-gegevens op te nemen in het datawarehouse van de FOD Financiën voor doeleinden van datamining en -matching, waaronder inbegrepen profilering, is de Autoriteit van oordeel dat – gelet op de aanzienlijke inmenging in de rechten en vrijheden van de betrokkenen die een dergelijke grootschalige verwerking zou teweegbrengen – de stellers van het ontwerp er niet in slagen de noodzakelijkheid en proportionaliteit van deze maatregel afdoende te onderbouwen”

Hoewel het zeker is dat de aanbevelingen van het Rekenhof ernstig moeten worden genomen door de politieke wereld, kunnen wij — net zoals de GBA en de Raad van State — twijfels hebben over de manier waarop deze aanbevelingen in de praktijk zullen worden opgevolgd en over de gevolgen die zij zullen hebben voor de rechten van de belastingplichtige.

De strijd tegen fiscale fraude en het herstel van een gezond budget zijn inderdaad noodzakelijk, maar tegen welke prijs en op welke manier? Moeten tal van waarborgen die bedoeld zijn om de belastingplichtige te beschermen tegen inmenging van de administratie in zijn privéleven verdwijnen? En dat in de fiscale context die we kennen, waarin de administratie nu al over tal van bevoegdheden beschikt?

De balans lijkt steeds minder in evenwicht te zijn.

Wordt vervolgd…